آمادگی در بحران؛ ایمنی در میدان
به گزارش پایگاه خبری پایداری ملی و به نقل از جمعیت هلال‌احمر؛ رئیس سازمان امداد و نجات جمعیت هلال‌احمر در گفتوگو با شماره ۵۱۳ نشریه «پیام هلال» با بیان اینکه پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از تدابیر و روش‌ها برای کاهش آسیب‌پذیری است، می‌گوید: این رویکرد در همه سطوح و حوزه‌ها کاربرد دارد و نباید آن را صرفاً مختص وضعیت نظامی دانست. در حوادث طبیعی نیز رعایت اصول پدافند غیرعامل از وقوع خسارت‌های بیشتر جلوگیری می‌کند؛ برای مثال، ساخت‌وساز در بستر رودخانه یا نقاط مستعد سیلاب، خطرپذیری را افزایش می‌دهد، درحالی‌که انتخاب محل مناسب و ایمن از بروز بسیاری از حوادث پیشگیری می‌کند.
به گفته محمودی، این اصول در عملیات امدادی نیز اهمیت ویژه‌ای دارند. امدادگران باید هنگام استقرار در صحنه حادثه، محلی امن انتخاب کنند و مصدومان را در موقعیتی قرار دهند که در معرض خطرهای ثانویه، مانند ریزش آوار، انفجار یا تصادف مجدد، نباشند.
او تأکید می‌کند که هر اقدام امدادی باید با ارزیابی شرایط و سنجش خطرهای احتمالی انجام شود؛ زیرا بی‌توجهی به اصول ایمنی ممکن است امدادگر را نیز به یکی از آسیب‌دیدگان حادثه تبدیل کند. بنابراین در هر ماموریتی، رعایت اصول پدافند غیر عامل برای ما الزامی است و نباید نادیده گرفته شود تا حادثه‌ای دیگر را برای همان امدادگر رقم نزند.
آمادگی برای ۳۴ نوع حادثه طبیعی
رئیس سازمان امداد و نجات با اشاره به گستردگی مخاطرات طبیعی در ایران می‌گوید: از بیش از ۴۶ نوع حادثه طبیعی شناخته‌شده در جهان، کشور ما تاکنون با حدود ۳۴ نوع آن مواجه شده است. سیل، برف و کولاک از جمله حوادثی هستند که تقریبا هر سال در بخش‌هایی از کشور رخ می‌دهند و همین موضوع، ضرورت آمادگی مستمر برای مواجهه با طیف گسترده‌ای از مخاطرات را نشان می‌دهد.
محمودی با یادآوری بوران مرگبار سال ۱۳۵۰، که به گفته او بیش از چهار هزار قربانی در ایران بر جای گذاشت، تأکید می‌کند که برنامه‌ریزی برای مقابله با حوادث نباید صرفا بر اساس رخدادهای متداول و سالانه انجام شود؛ زیرا حوادث کم‌تکرار اما گسترده نیز ممکن است خسارت‌های سنگینی به همراه داشته باشند. بنابراین ما باید همیشه برای چنین حوادثی آماده باشیم.
او می‌افزاید: در کنار حوادث طبیعی، سوانح صنعتی، حوادث ناشی از سهل‌انگاری و پیامدهای جنگ نیز از جمله مخاطراتی هستند که آمادگی برای مواجهه با آنها و رعایت اصول پدافند غیرعامل را ضروری می‌کنند.
اول ایمنی؛ بعد امداد
محمودی با اشاره به اینکه حفظ ایمنی و چگونگی محافظت از خود در مخاطرات، از نخستین مراحل آموزش امدادگران است، می‌گوید: اصول پدافند غیرعامل در همه آموزش‌ها و فعالیت‌های این سازمان جاری و با آنها عجین است. حفاظت از امدادگر و دورکردن مصدومان از محدوده خطر، از اصول پایه عملیات امداد و نجات است. ابزاری که همراه امدادگر است و نحوه به کارگیری درست آنها، خود بخشی از تجهیزات پدافند غیرعامل است. کلاه ایمنی، دستکش، کفش، لباس ایمنی، عینک، ماسک و ... در کنار ابزارهای تخصصی، به امدادگر کمک می‌کنند تا با خطرپذیری کمتری در صحنه حادثه حضور یابد و خدمات لازم را ارائه دهد.
حوادثCBRNE ؛ امدادگران در منطقه نارنجی
یکی از محورهای مهم آمادگی سازمان امداد و نجات، ارتقای توان عملیاتی برای مواجهه با حوادث CBRNE است؛ اصطلاحی که به مخاطرات شیمیایی، زیستی، پرتویی، هسته‌ای و انفجاری اشاره دارد.
محمودی با اشاره به برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی در این زمینه برای نجاتگران و تیم‌های واکنش سریع می‌گوید: این حوادث پیچیدگی‌های بسیاری دارند و عملیات مقابله با آنها بر اساس سطح خطر و محدوده آلودگی تقسیم‌بندی می‌شود.
به گفته او، مأموریت امدادگران هلال‌احمر در محدوده‌های پرخطر و آلوده، ورود مستقیم به کانون اصلی خطر (منطقه قرمز) نیست؛ بلکه با توجه به سطح آموزش، تجهیزات و دستورالعمل‌های تخصصی، در محدوده‌های ایمن‌تر (منطقه نارنجی، زرد و سفید) به انتقال مصدومان و ارائه خدمات امدادی می‌پردازند.
او از تأمین لباس‌ها و تجهیزات مورد نیاز برای نجاتگران خبر می‌دهد و می‌افزاید که اکنون بهترین تجهیزات روز دنیا در اختیار ماست. بخشی از این تجهیزات تولید داخل و حتی از نمونه‌های خارجی کارآمدتر است.
محمودی همچنین با اشاره به تجربه ایران در مواجهه با عوامل شیمیایی در دوران جنگ هشت‌ساله، این تجربه را یکی از پشتوانه‌های مهم برای توسعه دانش و توان عملیاتی در این حوزه می‌داند.
رئیس سازمان امداد و نجات با تأکید بر اینکه آمادگی برای حوادث CBRNE نباید صرفا به شرایط جنگی محدود شود، می‌گوید: این حوادث ممکن است در محیط‌های صنعتی نیز رخ دهند. در ۱۰۰ سال گذشته، بیش از ۹۹ درصد این نوع حوادث در دنیا ناشی از اتفاقات صنعتی بوده است. برای مثال، حادثه بندر شهید رجایی صنعتی بود و ارتباطی با جنگ نداشت. بنابراین، باید برای چنین اتفاقاتی نیز آمادگی داشته باشیم.
محمودی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در این زمینه در جمعیت هلال‌احمر و حمایت‌های دولت، می‌گوید که با تأکید دکتر پیرحسین کولیوند، رئیس جمعیت هلال‌احمر، این نگاه دنبال می‌شود که هرجا مردم به خدمات امدادی نیاز دارند و متولی مشخصی برای ارائه آن وجود ندارد، جمعیت برای کمک به آسیب‌دیدگان وارد عمل شود.
او این رویکرد را بخشی از مسئولیت انسانی و بشردوستانه جمعیت هلال‌احمر می‌داند و تأکید می‌کند که توسعه آموزش‌های تخصصی، تأمین تجهیزات و آمادگی برای پاسخ‌گویی به حوادث صنعتی و سایر مخاطرات CBRNE، از ضرورت‌های خدمت‌رسانی مؤثر به مردم است.
آمادگی خانواده‌ها بخشی از فرهنگ پدافند غیرعامل
اختلال در ارتباطات، سوخت‌رسانی و مسیرهای دسترسی به هر دلیلی، ممکن است عملیات امدادی را با دشواری‌های جدی مواجه کند. محمودی با اشاره به آمادگی جمعیت هلال‌احمر برای پشتیبانی در شرایط بحرانی می‌گوید: در کل، برای چنین شرایطی آمادگی ایجاد شده است و در صورت وقوع این اتفاقات، جمعیت هلال‌احمر به‌خوبی قادر به پشتیبانی است.
به گفته او، ذخیره‌سازی‌های مناسبی انجام شده و بخشی از این اقدامات نیز همچنان در حال اجراست. وضعیت امروز کشور از نظر دسترسی به تجهیزات و امکانات، مناسب است و واقعا با گذشته قابل مقایسه نیست.
او تجربه دو جنگ بزرگ (۱۲ روزه و ۴۰ روزه) را یکی از زمینه‌های تغییر نگاه به آمادگی برای شرایط دشوار می‌داند؛ تغییری که در زندگی مردم نیز دیده می‌شود. امروزه بسیاری از خانواده‌ها تلاش می‌کنند وسایلی برای روزهای سخت در خانه داشته باشند؛ از چراغ‌قوه و تجهیزات شارژ تلفن همراه تا کپسول گاز و حتی چراغ علاءالدین و .... این وسایل شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما می‌توانند در زمان اختلال در خدمات عمومی، به کمک خانواده‌ها بیایند. او آمادگی خانواده‌ها را بخشی از فرهنگ پدافند غیرعامل می‌داند.
از نگاه رئیس سازمان امدادونجات، آمادگی برای بحران نباید فقط با احتمال وقوع جنگ سنجیده شود. حوادث صنعتی یا بلایای طبیعی نیز ممکن است زیرساخت‌های حیاتی را مختل کنند. برای مثال، رانش زمین احتمال دارد به خطوط لوله گاز آسیب بزند و چندین شهر را به‌طور ناگهانی با قطع گاز روبه‌رو کند؛ وضعیتی که ترمیم آن ممکن است زمان ببرد. در چنین شرایطی، خانواده‌ای که از قبل برای تأمین نیازهای اولیه خود فکر کرده باشد، آمادگی بیشتری برای گذر از بحران خواهد داشت.
محمودی در همین زمینه توصیه می‌کند خانواده‌ها در خانه خود یک اتاق گرم پیش‌بینی کنند و امکانات لازم برای گرم نگه‌داشتن آن را فراهم آورند. به باور او، آموزش چنین اقداماتی و انتقال آنها به مردم، باید به بخشی از فرهنگ آمادگی در جامعه تبدیل شود.
پیشگیری از ۸۰ درصد آسیب‌ها با رعایت اصول ایمنی و محافظت از خود
با این‌حال، آمادگی برای بحران فقط به ذخیره‌سازی تجهیزات و فراهم‌کردن امکانات ضروری محدود نیست؛ گاهی مهمترین اقدام، قرار نگرفتن در معرض خطر است. محمودی با اشاره به حوادث پیشگیری‌پذیر می‌گوید: شمار چشمگیری از جان‌باختگان و مصدومان، افرادی هستند که با وجود هشدارها در مناطق حادثه‌خیز حضور پیدا می‌کنند. خانواده‌ای که با وجود هشدار نارنجی یا قرمز سیلاب، در تعطیلات به حاشیه رودخانه می‌رود، یا ساخت‌وسازی که در مسیر عبور رودخانه انجام می‌شود، نمونه‌هایی از نادیده‌گرفتن خطرند. او معتقد است با رعایت اصول ایمنی و محافظت از خود می‌توان جلوی بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد از آسیب‌ها را گرفت.
بی‌توجهی به هشدارها در گردنه گدوک
تجربه گرفتارشدن خودروها در گردنه گدوک فیروزکوه، نمونه‌ای از پیامدهای بی‌توجهی به هشدارهاست. محمودی با یادآوری این حادثه می‌گوید سال گذشته، با وجود اعلام وضعیت قرمز برای جاده فیروزکوه، حدود ۳ هزار دستگاه خودرو شبانه در گردنه گدوک گرفتار شدند. در میان خودروهای گرفتار، حدود ۱۵۰ دستگاه با اتمام بنزین روبه‌رو شده بودند. نیروهای امدادی برای جلوگیری از خاموش‌شدن خودروها و یخ‌زدن سرنشینان، به آنها سوخت می‌رساندند. کمک‌رسانی به ۲۰ خودروی گرفتار با زمانی که شمار خودروها به ۳ هزار دستگاه می‌رسد، تفاوت اساسی دارد. با افزایش شمار افراد گرفتار، امکان دسترسی به همه آنها و ارائه خدمات مؤثر دشوارتر می‌شود؛ تا جایی که حتی خودروهای امدادی نیز ممکن است نتوانند به همه نیازمندان کمک کنند.
به گفته محمودی، اگر خانواده‌ها هشدارها را جدی می‌گرفتند و وارد جاده نمی‌شدند، این وضعیت پیش نمی‌آمد. او پیشنهاد می‌کند شبکه‌ای خبری با محوریت هشدارها راه‌اندازی شود؛ شبکه‌ای که اطلاعیه‌های راهداری، هواشناسی، پلیس نهادهای مرتبط با امنیت سایبری و ... را به‌صورت متمرکز در اختیار مردم قرار دهد.
پدافند غیرعامل از نوع توجه به هشدارها
از نگاه رئیس سازمان امداد و نجات، آموزش عمومی و آگاهی از خطرها باید در کنار آمادگی سازمان‌های امدادی قرار گیرد. پس از وقوع حادثه و از دست‌رفتن جان انسان‌ها، حتی حضور صدها نیروی امدادی نیز نمی‌تواند همه پیامدها را جبران کند. بنابراین، هر فرد با پیگیری هشدارها و خودداری از حضور در مناطق پرخطر، نه‌تنها از جان خود و خانواده‌اش محافظت می‌کند، بلکه به نیروهای امدادی نیز امکان می‌دهد منابع و توان خود را به افرادی اختصاص دهند که واقعا به کمک نیاز دارند.
محمودی بر این نکته تأکید می‌کند که توانمندی سازمان امدادونجات هر اندازه هم افزایش یابد، نمی‌تواند جایگزین پیشگیری و رفتار مسئولانه مردم شود. توجه به هشدارها، خود یکی از مهمترین مصادیق پدافند غیرعامل است؛ اقدامی ساده که از وقوع آسیب‌های بزرگ جلوگیری می‌کند.
سه اولویت برای تقویت پدافند غیرعامل
محمودی برای تقویت پدافند غیرعامل در عملیات امداد و نجات، سه اولویت اصلی را مطرح می‌کند: دیده‌شدن امدادگران، رعایت ایمنی و خودکافی بودن در عملیات.
به گفته او، لباس امدادگران باید از فاصله دور قابل تشخیص باشد و خودروهای امدادی نیز به علائم هشداردهنده، رنگ‌آمیزی مناسب و چراغ‌های سالم مجهز باشند تا حضور نیروهای امدادی در صحنه حادثه به‌موقع تشخیص داده شود و از وقوع حوادث ثانویه جلوگیری شود.
محمودی دومین اولویت را رعایت کامل اصول ایمنی می‌داند و تأکید می‌کند که امدادگر نباید بدون تجهیزات حفاظت فردی، از جمله کلاه، دستکش و کفش ایمنی، وارد صحنه حادثه شود؛ زیرا در غیر این صورت، ممکن است خود به یکی از آسیب‌دیدگان تبدیل شود.
رئیس سازمان امداد و نجات، خودکافی بودن در عملیات را سومین اولویت می‌داند و می‌گوید: تیم امدادی باید هنگام اعزام، تجهیزات مورد نیاز مأموریت را به‌طور کامل همراه داشته باشد. نقص در تجهیزات توان اجرای مأموریت را کاهش می‌دهد و روند امدادرسانی را با مشکل مواجه می‌کند.
فرهنگ‌سازی برای پیشگیری، آموزش و توجه به هشدارها
محمودی در پایان، با اشاره به پیش‌بینی شرایط جوی پرمخاطره در ماه‌های پیش‌رو، از مردم می‌خواهد هشدارهای رسمی و توصیه‌های ایمنی را به‌طور مستمر پیگیری کنند.
او تأکید می‌کند که رعایت اصول ایمنی تنها وظیفه گروه خاصی از مردم نیست؛ رانندگان، کشاورزان، دامداران و همه افرادی که فعالیت روزانه آنها ممکن است تحت تأثیر شرایط جوی و حوادث قرار گیرد، باید برای حفظ جان خود و دیگران به هشدارهای مراجع ذی‌صلاح توجه کنند.
به گفته رئیس سازمان امداد و نجات، خسارت ناشی از حوادث فقط متوجه فرد آسیب‌دیده نیست، بلکه می‌تواند سرمایه‌های انسانی و مادی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از این‌رو، پیشگیری، آموزش و توجه به هشدارها باید به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل شود تا با افزایش آمادگی مردم و امدادگران، بتوان حوادث احتمالی را با کمترین خسارت پشت سر گذاشت.