روایت تاریخ پدافند غیر عامل در جهان، ایران و جمعیت هلال‌احمر
به گزارش پایگاه خبری پایداری ملی و به نقل از جمعیت هلال‌احمر؛ پدافند غیرعامل در مفهوم کلی، سابقه‌ای به قدمت تمدن‌های بشری دارد، اما شکل سازمان‌یافته، قانونی و علمی آن عمدتا در قرن بیستم توسعه یافته است.
تاریخچه پدافند غیرعامل در جهان
دوران باستان: استفاده از استحکامات، شهرهای محصور، تونل‌ها، پناهگاه‌ها و ذخیره‌سازی آذوقه برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر حملات حیوانات و دشمنان
جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸): گسترش حملات هوایی و شیمیایی و افزایش توجه به حفاظت از جمعیت غیرنظامی
جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵): توسعه پناهگاه‌های عمومی، هشدار حملات هوایی، تخلیه جمعیت و سازمان‌دهی دفاع مدنی و سازمان‌های امدادی
دوران جنگ سرد (تقریبا ۱۹۴۷ تا ۱۹۹۱): گسترش برنامه‌های آمادگی در برابر حملات هسته‌ای، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و استمرار خدمات ضروری
سال ۱۹۷۷ میلادی: تصویب پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو؛ این سند، وظایف دفاع مدنی برای حفاظت از جمعیت غیرنظامی در مخاصمات مسلحانه را به رسمیت شناخت و چارچوب حقوقی آن را توسعه داد.
دهه‌های پایانی قرن بیستم تاکنون: حرکت به سوی رویکردی جامع‌تر شامل کاهش خطر، آمادگی در برابر مخاطرات طبیعی و انسان‌ساخت (عمدی و غیرعمدی)، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، مدیریت بحران و افزایش تاب‌آوری جوامع
پدافند غیرعامل در جهان از اقدامات سنتی حفاظت در برابر حملات حیوانات و دشمنان، به نظامی جامع برای کاهش آسیب‌پذیری و حفاظت از مردم و زیرساخت‌ها تکامل یافته است.
تاریخچه پدافند غیرعامل در ایران
دوران باستان و ایران تاریخی: استفاده از دژها، حصارهای شهری، سازه‌های زیرزمینی و تدابیر معماری برای افزایش امنیت و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تهدیدات و حملات حیوانات و دشمنان
دوران معاصر پیش از انقلاب: با گسترش فناوری‌های نظامی و افزایش تهدیدات هوایی، توجه به دفاع غیرنظامی و آمادگی در برابر حملات افزایش یافت و سازمان دفاع غیرنظامی در سال ۱۳۳۶ شکل گرفت.
دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷): حملات موشکی و هوایی به شهرها، بمباران مناطق مسکونی و استفاده از سلاح‌های نامتعارف شیمیایی، اهمیت حفاظت از مردم، پناهگاه‌ها، هشدار و تخلیه اضطراری را برجسته کرد.
سال ۱۳۸۲: سازمان پدافند غیرعامل کشور در مسیر ایجاد ساختاری تخصصی و متمرکز برای ساماندهی این حوزه در کنار سازمان مدیریت بحران کشور شکل گرفت.
سال‌های اخیر: گسترش حوزه‌های پدافند غیرعامل به موضوعاتی مانند پدافند سایبری، زیستی، شیمیایی و پرتوی، حفاظت از سرمایه انسانی، تداوم فعالیت دستگاه‌ها و تاب‌آوری زیرساخت‌ها
تجربه جنگ‌های تحمیلی هشت‌ساله، جنگ دوازده روزه، جنگ چهل روزه و حملات و تهدیدات متنوع، از عوامل مهم توسعه رویکرد سازمان‌یافته پدافند غیرعامل در ایران بوده‌اند.
تاریخچه پدافند غیرعامل در جمعیت هلال‌احمر ایران
در مورد جمعیت هلال‌احمر، باید بین سابقه اقدامات حفاظتی و امدادی مرتبط با پدافند غیرعامل و تاریخ تأسیس ساختار رسمی پدافند غیرعامل در جمعیت تفاوت قائل شد.
سال ۱۳۰۱ شمسی (۱۹۲۲ میلادی): تأسیس جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران؛ این جمعیت در سال‌های بعد به یکی از نهادهای اصلی امدادرسانی کشور در مخاطرات طبیعی و تهدیدات انسان‌ساخت به ویژه در دوران جنگ‌های تحمیلی (هشت‌ساله، دوازده روزه، چهل روزه و بعد از آن) تبدیل شد.
از آغاز فعالیت جمعیت تا پیش از انقلاب: توسعه خدمات درمانی، امدادی و حمایتی و ایجاد ظرفیت‌های سازمانی برای کمک به آسیب‌دیدگان ناشی از حوادث و سوانح و تهدیدات انسان‌ساخت عمدی و غیرعمدی
دوران جنگ ایران و عراق: مشارکت در امدادرسانی به مجروحان و آسیب‌دیدگان جنگ، پشتیبانی درمانی و فعالیت داوطلبان در شرایط مخاطره‌آمیز
سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۳ شمسی (۱۹۸۴ میلادی): رسمیت یافتن نام جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران در چارچوب قانون وظایف و مسئولیت‌های جمعیت و تغییر نشان از شیر و خورشید سرخ به هلال‌احمر نیز در سال ۱۳۵۹
دهه‌های بعد: توسعه سامانه‌های امداد و نجات، مدیریت عملیات، آموزش عمومی و تخصصی، آمادگی در برابر حوادث و تقویت ظرفیت‌های پاسخ به بحران
سال ۱۴۰۰: شکل‌گیری ساختار اداره کل پدافندغیرعامل در ستاد مرکزی جمعیت هلال‌احمر، با هدف شناخت وضع موجود، اصلاح شرح وظایف قانونی واگذارشده به جمعیت هلال‌احمر و تدوین وضع مطلوب حوزه پدافند غیرعامل. در این دوره تمامی نظام‌های عملیاتی سازمان پدافندغیرعامل مورد مطالعه قرار گرفت و شرح وظایف محوله به جمعیت احصاء و پس از برگزاری جلسات مشترک با سازمان پدافندغیرعامل، شرح وظایف ابلاغی ویرایش و در قالب نظام عملیاتی جمعیت هلال‌احمر تهیه و تدوین و در تاریخ ۱۴۰۴.۰۳.۰۷ به جمعیت ابلاغ شد و جمعیت هلال‌احمر به عنوان اولین دستگاه امدادی، دارای نظام عملیاتی اختصاصی در حوزه پدافند غیرعامل شد تا این سند پس از تصویب دستورالعمل عملیاتی جست‌وجو، نجات، امدادرسانی، بهداشت و درمان کشور در برابر تهدیدات شیمیایی، پرتوی و تروما (دستورالعمل سردار شهید منصور عارفیان) در تاریخ ۱۴۰۴.۰۲.۲۶ مرجع قانونی شرح وظایف جمعیت قرار گیرد.
بعد از تصویب و ابلاغ نظام عملیاتی جمعیت هلال‌احمر، برنامه‌ریزی راهبردی و ساماندهی و آموزش نیروهای تخصصی به منظور ارائه خدمات تخصصی در حوزه پدافندغیرعامل و تهدیدات CBRNE و در قالب روزشمار اختصاصی (تقویم) پدافندغیرعامل، باعث شد تا جمعیت هلال‌احمر عملکردی مثال‌زدنی در جنگ‌های تحمیلی ۱۲ و ۴۰ روزه ارائه کند و خدمات خود را در چارچوب شرح وظایف قانونی ارائه دهد.
با توجه به درس‌آموخته‌های جنگ تحمیلی و دیپلماسی بین‌المللی موفق هلال‌احمر در تعامل با سازمان‌های بین‌المللی، جمعیت رویکردهای تخصصی در حوزه آموزش‌ها و تامین تجهیزات مورد نیاز در حوزه پدافندغیرعامل اتخاذ و ضمن تهیه برنامه‌ها و اسناد تخصصی در این حوزه، گام‌های مدیریت آمادگی را تخصصی و حرفه‌ای دنبال کرد و در سطوح آموزش همگانی (برای عموم مردم)، آموزش عمومی (برای بیش از ۶ میلیون داوطلب فعال) و آموزش‌های تخصصی (ویژه نیروهای امداد و نجات و تیم‌های واکنش سریع و درمان اضطراری BHCU) و با تربیت مربیان تخصصی در این حوزه خود را به عنوان قطب تخصصی آموزش، پژوهش و خدمات امداد و نجات و درمان اضطراری در حوزه پدافند غیرعامل مطرح کرد.
پدافند غیرعامل؛ سپری در برابر تهدیدهای CBRNE
CBRNE مخفف پنج نوع تهدید و مخاطره شیمیایی، زیستی، پرتویی، هسته‌ای و انفجاری به این شرح است:
C Chemical شیمیایی
B Biological زیستی (بیولوژیک)
R Radiological پرتویی
N Nuclear هسته‌ای
E Explosive انفجاری
هر حوزه نیز تعریف تخصصی خود را دارد:
C – شیمیایی: انتشار مواد سمی شیمیایی، مانند عوامل شیمیایی جنگی یا مواد شیمیایی صنعتی خطرناک
B – زیستی: عوامل بیماری‌زای زیستی، مانند باکتری‌ها، ویروس‌ها و سموم زیستی
R – پرتویی: حوادث ناشی از انتشار مواد پرتوزا یا مواجهه خطرناک با پرتوهای یون‌ساز، بدون آنکه لزوما واکنش هسته‌ای رخ داده باشد
N – هسته‌ای: حوادث یا حملات مرتبط با مواد و واکنش‌های هسته‌ای، از جمله انفجار هسته‌ای
E – انفجاری: تهدیدات ناشی از مواد منفجره و انفجارهایی که ممکن است موجب تلفات، تخریب و آسیب به زیرساخت‌ها شود