مدیریت قابل قبول نظام سلامت در بحران
به گزارش پایگاه خبری پایداری ملی به نقل از خبرگزاری ایرنا، عملکرد وزارت بهداشت در شرایط بحران و جنگ تا آن اندازه خوب بود که سازمان اداری و استخدامی کشور در ارزیابی عملکرد دستگاههای اجرایی متناسب با شرایط جنگی، عملکرد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را در سطح «قابل قبول» ارزیابی کرد.
پیشبینی سناریوهای مدیریت بحران ناشی از آسیب به مراکز درمانی، پیشبینی سناریو برای باز توزیع منابع انسانی در شرایط اضطراری، تمهیدات ذخایر راهبردی دارو تجهیزات و شیرخشک پیش از جنگ، حین جنگ و پس از جنگ، تأمین ذخایر راهبردی کیسه خون و اجزای آن برای حداقل ۶ ماه بیش از نیاز سازمان، تأمین ذخایر اضطراری تجهیزات، سوخت، دارو و سایر اقلام مورد نیاز اورژانس و تدبیر راهکارهای نوآورانه در راستای افزایش مشارکت مردم در اهدای خون از شاخصهای محور تمهیدات لازم برای شرایط جنگی از سوی وزارت بهداشت به شمار میرود.
در زمینه شاخصهای محور تداوم خدمت نیز وزارت بهداشت با تداوم ارائه خدمات حیاتی در مراکز درمانی، حفظ امنیت و تداوم خدمات کلیدی در حوزه سلامت الکترونیک (HIS و سایر سامانهها)، ارائه خدمت مستمر و کارآمد سامانه تیتک TITAC، تمهیدات لازم برای تداوم خدمت رسانی داروخانهها در همه استانها و شهرها و تأمین به موقع خون، پلاکت و فاکتورهای انعقادی و حفظ ذخایر منجمد، علمکردی خوب از خود به جا گذاشت.
همچنین شاخصهای انطباق با شرایط جنگی شامل پرداخت به موقع مطالبات کارکنان نظام سلامت، راهبری مؤثر بیمههای درمانی (اجرای مصوبات شورای عالی بیمه و پرداخت به موقع مطالبات بیمهای)، تسهیل واردات اقلام حیاتی و مواد اولیه مانند دارو، تجهیزات و شیرخشک و هماهنگی سیاست ارزی و تعدادی با فهرست کمبودهای دارویی و تجهیزات نیز به خوبی اجرایی شد.
وزارت بهداشت در زمینه شاخصهای محور مدیریت تهدیدات و آسیبهای جنگی با ارائه مؤثر و فراگیر خدمات مراقبت سلامت روانی در شرایط جنگی، نظارت هوشمند و مؤثر بر زنجیره توزیع دارو، مدیریت بحران کمبود گروههای خونی نادر و حضور به موقع متصدیان اورژانس در صحنه، مطلوب عمل کرد.
انطباق با شرایط جنگی و چالشها
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در بخشهایی از جمله استمرار پرداخت حقوق ثابت کارکنان، تشکیل و برگزاری جلسات شورای عالی بیمه و تأمین پایدار شیر خشک، اقدامات مؤثری انجام داده است، اما در برخی از مؤلفههای راهبردی که نقش تعیین کنندهای در افزایش تابآوری نظام سلامت در شرایط جنگی دارند، همچنان کاستیهای قابل توجهی مشاهده میشود.
در حوزه مدیریت منابع انسانی، اگرچه پرداخت حقوق ثابت کارکنان نظام سلامت بدون وقفه استمرار یافته است، اما تأخیر طولانی مدت در پرداخت کارانه پزشکان، پرستاران و سایر کارکنان درمانی که در بسیاری از دانشگاههای علوم پزشکی به حدود ۶ تا هفت ماه و در برخی موارد بیش از آن میرسد، یکی از مهمترین نقاط ضعف محسوب میشود. با توجه به اینکه کارانه، بخش قابل توجهی از نظام انگیزشی کادر سلامت را تشکیل میدهد، استمرار این وضعیت در شرایط جنگی میتواند موجب کاهش انگیزه، افت رضایت شغلی و تضعیف آمادگی نیروی انسانی برای ارائه خدمات در شرایط بحران شود.
در حوزه راهبری بیمههای درمانی نیز هر چند مصوبات مناسبی در شورای عالی بیمه با هدف مدیریت شرایط جنگی از جمله ساماندهی تجویز دارو و مدیریت کمبودهای دارویی به تصویب رسیده است، اما شواهد موجود نشان میدهد که پیگیری، نظارت و اجرای مؤثر این مصوبات با چالشهایی همراه بوده و بخشی از ظرفیت تصمیمات اتخاذ شده در مرحله اجرا محقق نشده است. در شرایط جنگی، اثربخشی نظام بیمه بیش از تصویب سیاستها وابسته به اجرای سریع، هماهنگ و مستمر آنها است.
در حوزه تامین دارو و تجهیزات پزشکی نیز اگرچه اقدامات متعددی برای استمرار واردات و تأمین اقلام حیاتی انجام شده، اما استمرار کمبود برخی داروهای اساسی و ناهماهنگی میان سیاستهای ارزی و نیازهای واقعی زنجیره تأمین، بیانگر وجود ضعف در برنامهریزی و مدیریت تأمین است.
مدیریت تهدیدات و آسیبهای جنگی
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در مواجهه با پیامدهای مستقیم جنگ به ویژه در حوزه خدمات فوریتهای پزشکی و مدیریت مصدومان، عملکردی اثربخش داشته است. با این حال در برخی حوزههای نظارتی به ویژه در زنجیره توزیع دارو همچنان ضعفهای ساختاری و مدیریتی مشاهده میشود که میتواند بر میزان تاب آوری نظام سلامت در شرایط بحران اثر گذار باشد.
یکی از برجستهترین نقاط قوت وزارت بهداشت در این محور، عملکرد سازمان اورژانس کشور است. حضور به موقع نیروهای اورژانس در محل حوادث، انجام اقدامات اولیه درمانی در صحنه، انتقال سریع مصدومان به مراکز درمانی و حفظ آمادگی ناوگان امدادی علیرغم محدودیتهای اعتباری، کمبود تجهیزات و چالشهای نیروی انسانی، نقش تعیین کنندهای در کاهش تلفات و ارتقای کیفیت پاسخ به حوادث جنگی ایفا کرده است. این عملکرد نشان دهنده آمادگی عملیاتی مناسب و توان پاسخ سریع اورژانس کشور در شرایط بحران است.
در حوزه انتقال خون نیز مدیریت ذخایر گروههای خونی نادر به ویژه گروه خونی O منفی به نحو مطلوب انجام شده است. برنامه ریزی مناسب برای تامین خون و فرآوردههای خونی موجب شد؛ نیاز مراکز درمانی و مصدومان جنگی بدون ایجاد کمبود مؤثر پاسخ داده شود و اختلالی در ارائه خدمات درمانی ناشی از کمبود خون گزارش نگردد. این موضوع از نقاط قوت مهم نظام سلامت در مدیریت پیامدهای جنگ محسوب میشود.
در مقابل، ارزیابی عملکرد سازمان غذا و دارو بیانگر آن است که نظارت بر داروخانهها همچنان با چالشهای جدی مواجه است. اگر چه بازرسیهای میدانی و موردی در طول دوره جنگ انجام شده، اما نبود یک نظام جامع هوشمند و مبتنی بر داده برای پایش مستمر زنجیره توزیع دارو موجب شده است تا نظارتها از انسجام و اثربخشی کافی برخوردار نباشد. در نتیجه در برخی مناطق، مشکلاتی نظیر کمبود برخی اقلام دارویی، توزیع نامتوازن و گزارشهایی از گران فروشی، موجب نارضایتی بخشی از مردم و کاهش کارایی نظام توزیع دارو در شرایط بحران شده است. این موضوع نشان میدهد که تقویت رصد سیستمی زنجیره تأمین و توزیع دارو باید در اولویت برنامههای اصلاحی قرار گیرد و از ظرفیت سامانه TTAC به طور کامل و مؤثر بهره برداری گردد.
در حوزه نظارت بر عملکرد بیمارستان ها، اقدامات انجام شده با محوریت دفتر بازرسی و مدیریت عملکرد وزارت بهداشت، در مجموع قابل قبول ارزیابی میشود. استمرار بازدیدها، پایش عملکرد مراکز درمانی و رسیدگی به مسائل اجرایی، موجب شد کیفیت ارائه خدمات درمانی در مراکز دولتی در سطح مناسبی حفظ شود و بخش مهمی از مشکلات احتمالی در کوتاهترین زمان ممکن مدیریت شود.
تابآوری مناسب نظام سلامت در شرایط جنگی
ارزیابی عملکرد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در شرایط جنگی نشان میدهد که این وزارتخانه با وجود مواجهه با حملات مستقیم دشمن، محدودیتهای مالی، اختلال در زنجیره تأمین برخی اقلام راهبردی و افزایش هم زمان تقاضا برای خدمات درمانی، موفق شده است مأموریت اصلی خود یعنی حفظ پایداری نظام سلامت و استمرار خدمت رسانی به مردم را تا حد زیادی محقق سازد.
تداوم فعالیت مراکز درمانی، ارائه خدمات اورژانسی، تأمین نیازهای خونی کشور و جلوگیری از بروز اختلال گسترده در دسترسی مردم به خدمات سلامت، بیانگر تاب آوری مناسب نظام سلامت و نقش تعیین کننده سرمایه انسانی این بخش در مدیریت بحران است.
بررسی چهار محور ارزیابی نشان میدهد مهمترین نقطه قوت وزارت بهداشت، تداوم خدمات حیاتی و مدیریت عملیاتی بحران بوده است. حضور مستمر و فداکارانه کادر سلامت، عملکرد مطلوب سازمان اورژانس کشور در امدادرسانی و انتقال مصدومان، مدیریت موفق سازمان انتقال خون در تأمین فرآوردههای خونی، استمرار فعالیت بیمارستانهای دولتی و مدیریت مناسب افزایش مراجعات ناشی از جابه جایی جمعیت، موجب شد نظام سلامت حتی در دشوارترین شرایط نیز از انجام مأموریتهای اساسی خود باز نماند و از بروز بحران ثانویه در حوزه سلامت جلوگیری شود.
در مقابل، ارزیابیها نشان میدهد مهمترین چالش وزارتخانه در حوزه آمادگی پیشبینی و پشتیبانی راهبردی بوده است. تأخیر قابل توجه در پرداخت کارانه کارکنان نظام سلامت، ضعف در پیگیری اجرای برخی مصوبات شورای عالی بیمه، ناهماهنگی میان سیاستهای ارزی و نیازهای واقعی تأمین دارو، کمبود برخی اقلام دارویی، عدم تحقق کامل ذخایر راهبردی دارو و تجهیزات پزشکی مطابق تکالیف قانون برنامه هفتم پیشرفت و همچنین ضعف در استقرار نظام هوشمند نظارت بر زنجیره توزیع دارو، از مهمترین نقاط قابل بهبود محسوب میشود. این کاستیها اگر چه در دوره جنگ به بحران فراگیر منجر نشدند، اما در صورت تداوم درگیری یا بروز محدودیتهای گستردهتر در زنجیره تأمین، میتوانند تاب آوری نظام سلامت را با مخاطره مواجه سازند.
در مجموع، عملکرد وزارت بهداشت در شرایط جنگی را میتوان عملکردی مطلوب همراه با برخی کاستیهای راهبردی ارزیابی کرد. توان بالای وزارتخانه در مدیریت عملیات، استمرار خدمت و پاسخگویی به نیازهای فوری مردم، از نقاط قوت برجسته این دوره به شمار میرود؛ اما ارتقای تاب آوری نظام سلامت در بحرانهای آینده، مستلزم تقویت برنامه ریزی پیشگیرانه، تکمیل ذخایر راهبردی، اصلاح ساز و کارهای تامین مالی و بیمهای، توسعه سامانههای هوشمند نظارتی و کاهش وابستگی به زنجیرههای تأمین خارجی است. تحقق این اقدامات میتواند آمادگی نظام سلامت را برای مواجهه با جنگهای طولانی مدت و سایر بحرانهای ملی به طور معناداری افزایش دهد.