دفاع نامتقارن در پدافند غیرعامل؛ راهبردی اجتنابناپذیر بر پایه درسآموختههای جنگهای اخیر
به گزارش پایگاه خبری پایداری ملی، مهدی متقیان، مشاورعالی استاندار و مدیرکل پدافندغیرعامل استان قم در یادداشتی نوشت؛ امروزه زیرساختهای حیاتی، شبکههای انرژی، سامانههای ارتباطی، مراکز داده، تأسیسات درمانی، حملونقل، صنایع راهبردی و حتی خدمات شهری، به اهداف اصلی تهدیدات ترکیبی تبدیل شدهاند. دشمنان با بهرهگیری همزمان از حملات دقیق موشکی، پهپادهای انتحاری، جنگ سایبری، عملیات الکترونیکی، جنگ شناختی و اخلال در زنجیرههای تأمین، میکوشند بدون ورود به یک جنگ کلاسیک، توان اداره کشور هدف را کاهش داده و هزینههای اقتصادی، اجتماعی و روانی گستردهای ایجاد کنند.
درسآموختههای جنگهای اخیر بهخوبی نشان میدهد که اتکا به روشهای سنتی حفاظت از زیرساختها دیگر پاسخگوی ماهیت تهدیدات نوین نیست. امروزه مهمترین اصل در مدیریت تهدید، کاهش آسیبپذیری و افزایش تابآوری است؛ هدفی که تنها از طریق توسعه اصول پدافند غیرعامل و بهکارگیری الگوی دفاع نامتقارن محقق میشود.
دفاع نامتقارن در حوزه پدافند غیرعامل به معنای بهرهگیری از راهکارهایی است که بدون وابستگی به تجهیزات پرهزینه نظامی، هزینه حمله دشمن را افزایش داده، احتمال موفقیت آن را کاهش داده و استمرار خدمات حیاتی کشور را تضمین کند. این رویکرد بر مبنای اصل پراکندگی، انعطافپذیری، تداوم کارکرد، خوداتکایی، حفاظت هوشمند و مدیریت بحران شکل گرفته است. در واقع، هرچه دشمن در شناسایی، هدفگیری و ایجاد اختلال با دشواری بیشتری مواجه شود، اثربخشی حملات او کاهش خواهد یافت.
یکی از مهمترین درسهای جنگهای اخیر، آسیبپذیری ناشی از تمرکز زیرساختها است. هنگامی که مراکز فرماندهی، انبارهای راهبردی، شبکههای انرژی، مراکز داده یا تأسیسات خدماتی بهصورت متمرکز طراحی شوند، حتی یک حمله دقیق میتواند بخش قابل توجهی از توان خدماترسانی را مختل کند. ازاینرو، طراحی غیرمتمرکز، ایجاد مراکز پشتیبان، توسعه سامانههای جایگزین و پیشبینی مسیرهای متعدد برای انتقال خدمات، باید به یک اصل اساسی در برنامهریزی کشور تبدیل شود.
در حوزه شهرسازی نیز ضرورت بازنگری کاملاً محسوس است. شهرهای آینده باید بر پایه اصول تابآوری طراحی شوند؛ بهگونهای که در صورت آسیب دیدن بخشی از شهر، سایر بخشها بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند. توسعه تونلهای مشترک شهری برای استقرار شریانهای حیاتی، پیشبینی مراکز مدیریت بحران، جانمایی مناسب انبارهای امدادی، طراحی مسیرهای اضطراری، ایجاد مراکز درمانی پشتیبان و کاهش تمرکز خدمات از جمله اقداماتی است که میتواند آثار حملات را به حداقل برساند.
از سوی دیگر، تجربه جنگهای اخیر نشان داد که مرز میان تهدیدات فیزیکی و سایبری تقریباً از بین رفته است. حمله به شبکههای برق، مخابرات، سامانههای بانکی و مراکز کنترل صنعتی میتواند همان اندازه خسارتآفرین باشد که حمله فیزیکی به یک تأسیسات حیاتی. بنابراین، دفاع نامتقارن مستلزم تلفیق حفاظت فیزیکی و امنیت سایبری است. ایجاد مراکز داده پشتیبان، استفاده از شبکههای ارتباطی مستقل، سامانههای کنترل بومی، حفاظت از زیرساختهای حیاتی اطلاعات و افزایش آمادگی در برابر حملات سایبری باید بخشی جداییناپذیر از برنامههای پدافند غیرعامل باشد.
در این میان، مقررات و ضوابط فنی کشور نیز نیازمند بازنگری هستند. بهویژه مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان که به پدافند غیرعامل اختصاص دارد، باید متناسب با تجربیات جنگهای اخیر، فناوریهای نوین و الگوهای جدید تهدید بهروزرسانی شود. امروز دیگر صرف مقاومسازی سازهها کافی نیست؛ بلکه طراحی معماری، جانمایی تأسیسات، حفاظت از سامانههای مکانیکی و برقی، پیشبینی مسیرهای اضطراری، استمرار تأمین انرژی، سامانههای هشدار سریع و مدیریت هوشمند ساختمان نیز باید در چارچوب الزامات پدافند غیرعامل مورد توجه قرار گیرد.
دفاع نامتقارن همچنین مستلزم ارتقای فرهنگ سازمانی و اجتماعی است. تجربه نشان داده است که تابآوری ملی تنها با ساخت سازههای مقاوم حاصل نمیشود، بلکه نیازمند مدیران آموزشدیده، شهروندان آگاه، رزمایشهای مستمر، هماهنگی بین دستگاههای اجرایی و برنامهریزی دقیق برای تداوم خدمات است. هر اندازه آمادگی مدیریتی و مشارکت مردمی بیشتر باشد، امکان عبور موفق از بحران نیز افزایش خواهد یافت.